Θεσσαλονίκη: Ο ξεριζωμός της προσφυγιάς – Μία μαύρη σελίδα στην ιστορία

 

Η πινακίδα με τη λέξη «Απολυμαντήρια» στην οδό Πλαστήρα, στην παραλιακή λεωφόρο του δήμου Καλαμαριάς είναι το μοναδικό στοιχείο που απέμεινε να θυμίζει τα δύσκολα πρώτα χρόνια της προσφυγιάς.

της Χριστίνας Μισιρλή

Οι άνθρωποι όμως που βίωσαν αυτό το βίαιο «τελετουργικό υγιεινής» δεν  μπόρεσαν να σβήσουν ποτέ από τη μνήμη τους τη διαδικασία εξευτελισμού στην οποία υποβάλλονταν.

 

Οι μνήμες από εκείνη την τρομακτική εμπειρία δεν εγκατέλειψαν ποτέ τον πρόσφυγα πρώτης γενιάς του 1922 Βλάση Κελεμένη. Χρόνια μετά -λίγους μήνες μάλιστα πριν φύγει από τη ζωή- περιέγραφε στο ντοκιμαντέρ «Το ταξίδι του Ορφέα» όλα αυτά που έζησε τις πρώτες ημέρες που έφθασε στη Θεσσαλονίκη. Τότε που ο πόνος του ξεριζωμού από τις χαμένες πατρίδες είχε σμίξει με το φόβο και την ανασφάλεια για το “αύριο”.

 

Ο Βλάσης Κελεμένης σε ηλικία 97 ετών

“Δεν υπήρχε φαΐ να φάνε. Από ένα κομμάτι ψωμί και εκείνο, αν υπήρχε το ψωμί. Τρώγανε ό,τι πήρε ο καθένας μαζί του με τις βαλίτσες του για το δρόμο. Ο κόσμος άντεξε νηστικός, πεινασμένος, δαρμένος, να κλαίνε οι γυναίκες, τα παιδιά. Ήταν ένα κινούμενο φορτίο χωρίς πυξίδα. Πήγαιναν προς το άγνωστο. Που θα πάνε, τι θα γίνουν, πώς θα ζήσουν”, είχε εξιστορήσει.

Ο Βλάσης Κελεμένης σε μικρή ηλικία

Κούρεμα με την “ψιλή” και τα ρούχα σε κλίβανο 

Σύντομα, στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης δεν υπήρχε άλλος χώρος από το μαζικό κύμα προσφύγων. Έτσι, οι αρχές είχαν αποφασίσει τη μεταφορά τους στην Καλαμαριά όπου υπήρχε ελεύθερος χώρος και η στοιχειώδης υποδομή για την απολύμανση και απομόνωση των προσφύγων.

Υπήρχαν δύο παραπήγματα. Στο ένα παράπηγμα απολυμαίνονταν σε κλίβανο τα ρούχα, ενώ στο διπλανό, οι πρόσφυγες ήταν υποχρεωμένοι να κάνουν λουτρό με κρύο νερό και να κουρευτούν. Για τις γυναίκες το κούρεμα ήταν μία βίαιη και ταπεινωτική πράξη για την ίδια τους την αξιοπρέπεια και τη γυναικεία τους υπόσταση.

Ο Βλάσης Κελεμένης, συγκινημένος, που περνούσαν από το μυαλό του όλες αυτές οι μνήμες είχε πει ότι “ότι πρώτοι πρόσφυγες που ήρθαν ήταν τυχεροί, δεν πήγαν σε απολυμαντήρια. Τα πρώτα βαπόρια πήγαιναν στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Εκεί τους γράφανε. Μετά από 5-6 μήνες τους έλεγαν “στοπ, δεν θα πηγαίνεις Σαλονίκη. Θα πηγαίνεις στα απολυμαντήρια”. Εκεί ήταν το δράμα. Το βαπόρια ήταν μακριά, κατέβαιναν μετά με τις βάρκες, πηγαίνανε στη σκάλα και εκεί αμέσως τους κούρευαν. Γυναίκες, παιδιά, όλους. Έμπαιναν οι γυναίκες μαζί με τα παιδιά και οι άνδρες ξεχωριστά. Τα ρούχα μέσα στον κλίβανο και από τον κλίβανο ο καθένας έπαιρνε τα δικά του τσαλακωμένα και τα φορούσε”.

Προσφυγιά και ρεμπέτικο τραγούδι  

Η μουσική των προσφύγων επηρέασε σε μεγάλο βαθμό τους ρεμπέτες. Μαζί με τη ζωή τους, έφεραν και τα τραγούδια τους. Οι καταστάσεις εκείνης της περιόδου και το κλίμα που υπήρχε είχε επηρεάσει και τον Βασίλη Τσιτσάνη ήταν μία από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες του ρεμπέτικου και του λαϊκού τραγουδιού.

“Θυμάμαι ήταν 1939. Σε ένα καφενείο ήρθε και έπαιξε ο Τσιτσάνης μπουζούκι. Ήταν η πρώτη φορά που άκουγα το μπουζούκι και τραγουδούσα κιόλας’, είχε πει. “Ποιος είναι, βρε, αυτός;” είχε αναρωτηθεί τότε. Ο Τσιτσάνης, του απάντησαν.

“Ο Τσιτσάνης από εκεί και πέρα πήρε θάρρος και μετά πήγε σε μία τσαβερνίτσα και έπαιζε συνέχεια. Τον ακολούθησε μετά ένας Καλαμαριώτης, έμαθε και αυτός και έπαιξε”, θυμόταν ο Βλάσης Κελεμένης.

Οι διακρίσεις 

Πέρα από τις κακουχίες και την οδύνη που βίωναν υπήρχαν και οι διακρίσεις στο σχολείο και έξω στον δρόμο.

“Δύσκολα ήταν στην αρχή, πολύ δύσκολα. Μέχρι το 1932-1933 μας ξεχώριζαν. Μετά ενσωματώθηκαν. Ήταν δύσκολο. Μας χώρισαν μέσα στην τάξη. Ήρθε ο δάσκαλος μέσα και ρώτησε ποιοι ήρθαν από την Τουρκία. Εμείς σηκώσαμε τα χέρια”. Τα προσφυγόπουλα θα πάτε από αυτήν την πλευρά, τους είπε, και από την άλλη πλευρά θα κάθονταν τα παιδιά που είναι από Θεσσαλονίκη. “Μας χώρισαν τα προσφυγόπουλα και οι γηγενείς. Όταν παίζαμε στην αυλή υπήρχε ένα ύψωμα. Εμείς τα προσφυγάκια μόνοι μας. Δεν μας θέλανε γιατί ήμασταν κακοντυμένοι”, εξιστορούσε με παράπονο ο Βλάσης Κελεμένης.

Οι διακρίσεις συνεχίζονταν και στην καθημερινότητα τους. “Όταν ανεβαίναμε στο τραμ και ήταν μέσα οι γηγενείς Θεσσαλονικείς, εμάς τα προσφυγόπουλα δεν μας άφησαν να καθόμαστε κοντά τους. Το τραμ είχε δύο εξώστες, έναν μπροστά και έναν πίσω. Άμα πήγαινες μπροστά και έλεγες ότι είσαι πρόσφυγας σε έδιωχναν. Μας ξεχώριζαν, μας έλεγαν τουρκάκια”, έλεγε.

Ο Βλάσης Κελεμένης όταν είχε μιλήσει στο “Ταξίδι του Ορφέα” ήταν 97 ετών. Ακόμα και τότε, τόσα χρόνια μετά, τα θυμόταν και τα εξιστορούσε σαν να ήταν χθες.

Ανάδειξη των “Απολυμαντηρίων” της Αρετσούς 

Πριν από μία εβδομάδα ο υφυπουργός Μακεδονίας – Θράκης συγκάλεσε συνάντηση εργασίας με όλους τους εμπλεκόμενους φορείς με θέμα την ανάδειξη των “Απολυμαντηρίων” της Αρετσούς ως τόπο ιστορικής μνήμης των Ελλήνων του Πόντου.

Μετά τη συνάντηση αποφασίστηκε να συγκροτηθεί μία Ειδική Επιτροπή η οποία θα αφορά την αξιοποίηση του συγκεκριμένου ιστορικού χώρου. “Θα πρέπει να αναδείξουμε έναν σημαντικό τόπο, έναν τόπο ιστορικής μνήμης όλων Ελλήνων που βίωσαν την προσφυγιά. Είναι χρέος μας”, είχε δηλώσει ο κ. Καράογλου.

Σήμερα, η Επιτροπή Πρωτοβουλίας για την ανακήρυξη των “Απολυμαντηρίων” Καλαμαριάς ως τόπου ιστορικής μνήμης θα πραγματοποιήσει συνέντευξη Τύπου, όπου θα παρουσιαστεί ο απολογισμός των μέχρι σήμερα δράσεων της Επιτροπής και ο μελλοντικός σχεδιασμός δράσεων μετά την ανάληψη της σχετικής πρωτοβουλίας του κ. Καράογλου.

Πηγή φωτογραφιών από το ντοκιμαντέρ “Το ταξίδι του Ορφέα”

Μπορεί να σας ενδιαφέρει

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More