Ο μακρύς δρόμος προς τις Πρέσπες: H διέξοδος ενός αδιεξόδου

Του Σπυρίδωνα Σφέτα, καθηγητή Νεότερης και Σύγχρονης Βαλκανικής Ιστορίας ΑΠΘ

Μετά τη δολιχοδρομία μας στο Μακεδονικό από το 1992, κατανοούσε κανείς ότι το ονοματολογικό δεν θα επιλυόταν, αν δεν υπήρχε η λέξη Μακεδονία για την ΠΓΔΜ  σε κάποια μορφή. Μόνο τον γέλωτα μπορούσαν να προκαλέσουν όροι που προτάθηκαν από ορισμένους μη ειδήμονες συναδέλφους, όπως Δαρδανία, Δακία, Κεντρική Δημοκρατία της Βαλκανικής!

Για την Ελλάδα ήταν απαράδεκτη η επωνυμία Republic of Macedonia και λόγω εδαφικής και λόγω πολιτιστικής απειλής. Μετά τη συνειδητοποίηση του αδιεξόδου της πολιτικής μας να μην υπάρχει η λέξη Μακεδονία και, καθώς μια σειρά από χώρες είχαν αναγνωρίζει την ΠΓΔΜ με το συνταγματικό της όνομα, η Ελλάδα χάραξε τη στρατηγική της το 2007 με συναίνεση όλων των πολιτικών κομμάτων, πλην του ΛΑΟΣ: Σύνθετη ονομασία, erga omnes, αναθεώρηση συντάγματος, εξάλειψη αλυτρωτισμού κ.λπ Οι κόκκινες αυτές γραμμές μας ικανοποιούνται με τη Συμφωνία  των Πρεσπών, που αποτελεί επίτευγμα της ελληνικής διπλωματίας.

Μόνο όσοι διπλωμάτες συμμετείχαν στις διαπραγματεύσεις με τα Σκόπια τα παρελθόντα έτη και γνώριζαν την αδιαλλαξία της άλλης πλευράς, μπορούν  να εκτιμήσουν σωστά τη Συμφωνία των Πρεσπών. Για τους πολιτικούς της ΠΓΔΜ  το μείζον θέμα ήταν η ταυτότητα, παρόλο που η λέξη αυτή δεν αναφέρεται στη συμφωνία. Εδώ για μας το κομβικό σημείο ήταν η διάκριση Σλαβισμού και Ελληνισμού υπό τον όρο Μακεδονία και Μακεδόνες, ο σαφής διαχωρισμός του ελληνικού, ιστορικού τμήματος της Μακεδονίας από την ΠΓΔΜ, ο αυτοπροσδιορισμός των Σλαβομακεδόνων να μην καταστρατηγεί τον αυτοπροσδιορισμό των Ελληνομακεδόνων.

Oι όροι Μακεδονία και Μακεδόνες άλλαζαν περιεχόμενο στην πορεία των αιώνων, για παράδειγμα  η μακεδονική δυναστεία στο Βυζάντιο δεν είχε καμιά  σχέση με τους Αρχαίους Μακεδόνες, το “Θέμα”  Μακεδονία ως διοικητικός-στρατιωτικός όρος τον 9ο αιώνα περιελάμβανε τη Θράκη. Ο  όρος Μακεδόνες στα τέλη του 19/20ού αιώνα χρησιμοποιούνταν από και Σλαβόφωνους ως τοπική-γεωγραφική ταυτότητα, προκαλώντας ίσως αμηχανία στους Μακεδονομάχους μας.

“Η ευαίσθητη Ευρώπη κλαίει  για την ελεεινή κατάσταση των «δύστυχων Μακεδόνων»…’’, έγραφε ειρωνικά ο Ίων Δραγούμης σε επιστολή του από τις Σέρρες τον Οκτώβριο του 1903. Οι «δύστυχοι Μακεδόνες» ήταν προφανώς Σλάβοι για τους οποίους ενδιαφερόταν το φιλοβουλγαρικό Βαλκανικό Κομιτάτο του Λονδίνου των αδελφών Buxton που υποστήριζε την αυτονομία του ευρύτερου  μακεδονικού χώρου (τα βιλαέτια Θεσσαλονίκης, Μοναστηρίου, Κοσσόβου με έδρα  τα Σκόπια) ως μέσο προσάρτησης στη Βουλγαρία. Μιλώντας στην ίδια του επιστολή από τις Σέρρες για τους  Έλληνες μοναχούς  της μονής Προδρόμου ο Δραγούμης έγραφε:

Και αυτοί είναι Μακεδόνες αλλά άλλης φυλής άνθρωποι, και φυλής εχθρικής των Βουλγάρων”. Αλλά τότε η τοπική ταυτότητα Μακεδών ως Σλαβόφωνος μπορούσε να επικαλυφθεί από την εθνική ταυτότητα Βούλγαρος και να ξεπεραστεί ο σκόπελος (έτσι εξηγείται, γιατί η Βουλγαρία δεν έχει πρόβλημα με τον όρο Μακεδόνες). Μπορούσες επίσης να δημιουργήσεις τον μύθο ότι είναι ελληνικοί κατά βάση πληθυσμοί που δέχτηκαν σλαβικές επιδράσεις.

Όταν μετά την αποτυχία της εξέγερσης του Ίλιντεν (1903), ορισμένοι διανοούμενοι Βουλγαρομακεδόνες,  κυρίως ο Κρστε Μισίρκωφ από τη Νέα Πέλλα (Απόστολοι) Γιαννιτσών, αμφισβήτησαν τον απελευθερωτικό ρόλο της Βουλγαρίας και τόνισαν την ανάγκη διαμόρφωσης μιας σλαβομακεδονικής ταυτότητας από τις τοπικές ιδιαιτερότητες, η τοπική ταυτότητα Μακεδών θα έπρεπε να εξελιχθεί σε εθνική, εκφράζοντας τη διαδικασία διαφοροποίησης από Βούλγαρους και Σέρβους.

Ο Μισίρκωφ έγραφε το 1903 “Στις μακεδονικές υποθέσεις”«Το όνομα Μακεδόνας χρησιμοποιούνταν αρχικά από τους Μακεδόνες Σλάβους  ως γεωγραφικός όρος  για την ένδειξη της καταγωγής τους. Αυτό το όνομα είναι γενικά γνωστό στους Μακεδόνες Σλάβους και όλοι ονομάζονται με αυτό…. Η διαμόρφωση των Μακεδόνων σε ξεχωριστή σλαβική εθνότητα είναι η πλέον ιστορική διαδικασία…».

Αλλά το 1903 η βουλγαρική πολιτική δεν είχε ακόμα χρεοκοπήσει. Αυτό θα συμβεί οριστικά το 1944/45, μετά και τις απανωτές ήττες της Βουλγαρίας το 1913 και το 1918. Ο σλαβομακεδονικός σεπαρατισμός παρέμεινε μια εναλλακτική, αν η Βουλγαρία δεν μπορούσε να εκπληρώσει την ιστορική της αποστολή, αν το απαιτούσαν οι περιστάσεις και αν υπήρχαν οι ανάλογες πολιτικές δυνάμεις. Ήδη από το Μεσοπόλεμο τα βαλκανικά κομμουνιστικά κόμματα είχαν αποδεχτεί τη θέση της Κομμουνιστικής Διεθνούς (ΚΔ) για την ύπαρξη “μακεδονικού έθνους” με αποκλειστική  αναφορά στους Σλάβους. Οι ιδεολογικές και πολιτικές αφετηρίες της ΚΔ ήταν διαφορετικές από αυτές του Μισίρκωφ, ωστόσο το  εγχείρημα  ήταν το ίδιο, η διαμόρφωση μιας συλλογικής σλαβομακεδονικής ταυτότητας ως διαφοροποίηση  από Βούλγαρους και Σέρβους.

H διαδικασία αυτή άρχισε στη Λαϊκή/Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Μακεδονίας/ΠΓΔΜ μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Παρά τα ανορθόδοξα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν, μια νέα σλαβική ταυτότητα που αναζητά ρίζες, φθάνοντας και στα όρια ενός υστερικού φετιχισμού και κιτς πατριωτισμού(εξαρχαϊσμός του Γκρούεφσκι), διαμορφώθηκε στις νέες γενιές μετά το 1945 σε συνθήκες ειρηνικού βίου.

Η διάκριση Ελληνισμού και Σλαβισμού διαχέεται σε όλη τη Συμφωνία. Για μας δεν αλλάζει τίποτα. Και Μακεδόνες (ως Έλληνες) θα συνεχίσουμε να αυτοαποκαλούμαστε, ούτε το Αεροδρόμιο Μακεδονίας ούτε το Πανεπιστήμιο Μακεδονίας θα αλλάξει όνομα. Η αρχαία  μακεδονική κληρονομιά δεν μπορεί να είναι συστατικό τμήμα της ταυτότητά τους που είναι σλαβική. Σε τελευταία ανάλυση με τη Συμφωνία η Ελλάδα δεν αναγνωρίζει εθνότητα, αλλά υπηκοότητα.

Η λέξη Nationality εδώ είναι νομικός όρος. Ο όρος μακεδονική/πολίτες της Δημοκρατίας της Βορείου Μακεδονία δηλώνει ιθαγένεια  και υπό τον όρο μακεδονική συμπεριλαμβάνονται Σλάβοι, Αλβανοί, Τούρκοι, Βλάχοι, Τορμπέσηδες ως πολίτες της Δημοκρατίας της Βορείου Μακεδονίας.

Για τη γλώσσα  υπάρχει η σαφής επισήμανση ότι εμπίπτει στις νοτιοσλαβικές γλώσσες και δεν έχει  καμία σχέση με τη γλώσσα των Αρχαίων Μακεδόνων. Στην επιστήμη της Σλαβολογίας,  μετά το 1945 η σλοβακική και η μακεδονική ως νοτιοσλαβική κατατάχθηκαν  ως οι νεότερες σλαβικές γλώσσες. Θα ήταν υπερβολική αξίωση να επιβάλουμε εμείς διεθνώς τον όρο Βορειομακεδονική, προκαλώντας την αντίδραση των ανά την υφήλιο Σλαβολόγων.

Προβάλλεται από ελληνικής πλευράς  η ένσταση στη Συμφωνία  ότι  μια σύνθετη ονομασία  που  θα επέλεγε η άλλη πλευρά από το  πακέτο Νίμιτς θα συμπαρέσυρε και την ταυτότητα  και την γλώσσα.

Republic of Nova Makedonija- Novomakedonci, Novomakedonski

Republic of Gorna Makedonija- Gornomakedonci, Gornomakedonski,

Republic of Vardar Makedonija-  Vardaromakedonci, Vardaromakedonski,

Republic of Severna Makedokija- Severomakedonci, Severomakedonski.

Την  ταυτότητα  δεν την  αλλάζει κανείς  σαν το πουκάμισο, ανάλογα με το εξωτερικό κοστούμι που φορά. Γι΄αυτούς  ήταν κόκκινη γραμμή  το θέμα της ταυτότητας. Οριοθετούμε τη  σλαβική τους ταυτότητα από το Ελληνισμό, δεν τους εξοντώνουμε  για να τους καταστήσουμε άμορφη μάζα,  όπως ήταν τον 19ο αιώνα. Είναι Σλάβοι, παρότι χρησιμοποιούν τον όρο  Μακεδόνες, είδαμε ότι δεν ήταν μη συμβατό αυτό ήδη από τον 19ο αιώνα, εμείς μπορούμε να τους αποκαλούμε Σλαβομακεδόνες και τη γλώσσα τους Σλαβομακεδονική. Δεν συγκροτούν τώρα ταυτότητα.  Όροι όπως Βορειομακεδόνες  για την ταυτότητα και Βορειομακεδονική για τη γλώσσα  είναι νεολογισμοί, κενοί περιεχομένου. Δεν απορρέει αναγκαστικά από το όνομα του κράτους και το όνομα της υπηκοότητας, ταυτότητας και γλώσσας. Για παράδειγμα, η Αγγλία ονομάζεται επίσημα Ηνωμένο Βασίλειο της Μεγάλης Βρετανίας και Βορείου Ιρλανδίας, υπηκοότητα είναι η βρετανική, άσχετα αν κάποιος  αυτοπροσδιορίζεται  ως Ουαλός, Σκωτσέζος ή Ιρλανδός, γλώσσα είναι η αγγλική.

Όταν  άρχισαν ψελλίζουν  κάτι για  το θέμα της σύνθετης ονομασίας, ακόμα επί Γκρούεφσκυ, επιδίωκαν να μη  διασπαστεί το συνταγματικό τους όνομα και να μπει ο επιθετικός προσδιορισμός σε παρένθεση μετά το ουσιαστικό, ακριβώς για να αποτραπεί  η αλλοίωση της ταυτότητάς τους. Για παράδειγμα, Republic of Makedonija (Vardarsκa, Nova, Severna, Gorna). Αυτό ενείχε τον κίνδυνο να απαλειφθούν οι εντός παρενθέσεως επιθετικοί προσδιορισμοί και σωστά η Ελλάδα το απέρριψε, επιμένοντας ο επιθετικός  προσδιορισμός να τεθεί μπροστά από το ουσιαστικό.

Δεν είναι   τυχαίο ότι ο Ζάεφ εστίαζε  την διαφωτιστική του τακτική στο θέμα της διατήρησης της ταυτότητας, ενώ η αντιπολίτευση τον κατηγορεί συνεχώς  για συνθηκολόγηση στην Ελλάδα και στο θέμα της ταυτότητας, αφού η Αρχαιότητα απαλείφεται, όπως θα απαλειφθεί  και ο Μεσαίωνας  σε σχέση με τη Βουλγαρία.

Η οριοθέτηση Σλαβομακεδονισμού και Βουλγαρισμού τον 19ο – πρώτο μισό του 20ού αιώνα είναι πολύ δύσκολη υπόθεση, ήδη εκδηλώθηκε η πρώτη αψιμαχία Σκοπίων– Σόφιας για τον χαρακτήρα της εξέγερσης του Ίλιντεν.

Για την ΠΓΔΜ η ένταξη στο ΝΑΤΟ και στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ζήτημα ύπαρξης, για να εξέλθουν οι πολίτες  από την απομόνωση  και την ψύχωση πολιορκίας, αλλά και για την ασφάλειά τους. Διαισθάνονται τον αλβανικό κίνδυνο, αν υπάρξουν εξελίξεις στο ζήτημα του Κοσσόβου. Ως περίκλειστος χώρα η Ελλάδα  είναι γι’ αυτούς η κύρια διέξοδος, η προσφυγή της ΠΓΔΜ  στη Χάγη και η καταδίκη της Ελλάδας  για δήθεν παραβίαση της ενδιάμεσης συμφωνίας του 1995 δεν είχαν κανένα πρακτικό  αποτέλεσμα.

Υπάρχουν στη Συμφωνία οι ασφαλιστικές δικλίδες  για να μπλοκάρεις  την άλλη  πλευρά στην ενταξιακή πορεία προς  την Ευρωπαϊκή  Ένωση, αν αυτή  παρασπονδήσει.  Για την Ελλάδα, που πάντα πρέπει να παίζει ηγεμονικό  ρόλο  στα Βαλκάνια, δεν είναι συμφέρουσα η διαιώνιση της διένεξης με  την ΠΓΔΜ. Η Τουρκία μετά το 2008 ασκεί  έντονη οικονομική και πολιτιστική διπλωματία στην ΠΓΔΜ σε βάρος της Ελλάδας,  ιδρύοντας και φιλοτουρκικό αλβανικό κόμμα, την Besa. Τούρκοι αξιωματικοί  εκπαιδεύουν αξιωματικούς της ΠΓΔΜ, στις συνόδους του ΝΑΤΟ η Τουρκία έθετε πάντα αστερίσκο  με την επισήμανση “ότι από την Τουρκία αναγνωρίζεται ως Republic of Macedonia”,  πολίτες της ΠΓΔΜ, όταν βρίσκονται στο εξωτερικό και αντιμετωπίζουν διάφορα προβλήματα, μπορούν να απευθύνονται στην τουρκική πρεσβεία και να  εξυπηρετούνται ως Τούρκοι πολίτες κλπ.  Στην τουρκική ιστοριογραφία τονίζεται ότι η ΠΓΔΜ έχει ιδιαίτερη σημασία για την Τουρκία, ότι από την Στρούγκα-Μοναστήρι άρχισε η Νεοτουρκική Επανάσταση το 1908, ότι ο Ατατούρκ  σπούδασε στο Μοναστήρι κλπ. Υπάρχουν  και πληροφορίες ότι η Τουρκία, εκτός από τους εκπροσώπους της “τουρκικής μειονότητας στη Θράκη”,  χρηματοδοτούσε και το Ουράνιο Τόξο που τώρα δεν έχει λόγο ύπαρξης  και πρέπει να διαλυθεί, όπως η OMO- Ilinden στη Βουλγαρία πριν από μερικά χρόνια.

O  Ζάεφ πέρασε τον Γολγοθά του δημοψηφίσματος και των συνταγματικών αλλαγών. Τα ελληνικά αιτήματα ικανοποιήθηκαν. Επιδεικνύοντας ευελιξία ο Ζάεφ δέχτηκε και μερικά αιτήματα της φιλοτοερντογανικής Besa που πλειοδότησε σε αλβανικό εθνικισμό και για κομματική εκμετάλλευση: Για τους Αλβανούς θα ισχύει: υπηκοότητα/της Μακεδονίας/Πολίτες της Βορείου Μακεδονίας, στις αστυνομικές ταυτότητες για όλους τους πολίτες θα αναγράφεται  και η εθνότητα (Εthnicity), πέραν της υπηκοότητας (Nationality). Άλλα επουσιώδη αιτήματα που αφορούν τους Αλβανούς  θα εξεταστούν στο μέλλον. Επρόκειτο για  ύστατη τουρκοαλβανική κωλυσιεργία  με το  παιχνίδι των  λέξεων, διότι είχε  δοθεί η επεξήγηση  ότι η υπηκοότητα δεν προδικάζει την εθνότητα.

Η Συμφωνία θα έλθει στο ελληνικό Κοινοβούλιο, θα είναι πράξη απερισκεψίας με απρόβλεπτες συνέπειες να μην  επικυρωθεί. Θα χαμογελούν οι Βούλγαροι και θα επιχαίρουν οι Τούρκοι. Το αφήγημα της αντιπολίτευσης ότι μπορεί να επιφέρει βελτιώσεις  στη Συμφωνία ως  μελλοντική κυβέρνηση είναι το ίδιο με αυτό της VMRO στα Σκόπια: Ο Ζάεφ συνθηκολόγησε, έκανε μυστική διπλωματία χωρίς να ενημερώνει την αντιπολίτευση, δεν εκμεταλλεύτηκε την καταδικαστική για την Ελλάδα απόφαση της Χάγης,  επιτέλεσε εθνική προδοσία, όταν έρθουμε στην εξουσία, θα διαπραγματευτούμε καλύτερη για μας Συμφωνία με την Ελλάδα, άρα χειρότερη για την  Ελλάδα  μπορεί να συμπεράνει κανείς.

Η Συμφωνία των Πρεσπών είναι επωφελής, πρέπει να απεμπλακεί από την έντονη κομματικοποίηση, καλύπτει πλήρως τις κόκκινες γραμμές μας, είναι ισορροπημένη, ίσως να είναι ετεροβαρής για την άλλη πλευρά, αλλά όχι ταπεινωτική, ως διπλωματικό κείμενο μαεστρίας μπορεί να συγκριθεί με την απάντηση της Σερβίας στο αυστριακό τελεσίγραφο (Ιούλιος 1914) για να αποφευχθεί ο πόλεμος. Υπάρχει και ένας συμβολισμός που δείχνει τη νέα εποχή: Στις 25 και 26 Μαρτίου 1949 στην εκκλησία του χωριού Ψαράδες, κοντά στις Πρέσπες, συνήλθε το Δεύτερο Συνέδριο του ΝΟΦ, που διακήρυξε το δικαίωμα αυτοδιάθεσης και εθνικής αποκατάστασης του μακεδονικού λαού, σύμφωνα με την απόφαση της Πέμπτης Ολομέλειας (Ιανουάριος 1949)  του ΚΚΕ για το Μακεδονικό.  Στην ίδια περιοχή,  στις 17 Ιουνίου 2018, μπήκαν οι βάσεις για μια νέα εποχή στις σχέσεις Ελλάδας-ΠΓΔΜ. Τίποτα δεν κρίθηκε ακόμα. Aν για πολλούς απλούς πολίτες, αλλά και βουλευτές, προφανώς λόγω άγνοιας ή ψηφοθηρίας,  η 17η Ιουνίου 2018 είναι αποφράς ημέρα (dies ater), η Συμφωνία των Πρεσπών ας μην επικυρωθεί από την ελληνική Βουλή. Τότε ας αναλάβει ο καθένας τις ευθύνες του. Πολιτικοί και ιστορικοί έχουμε αναμέτρηση με την Ιστορία. Δεν θα υπάρξει άλλη ευκαιρία.

Τα κείμενα που φιλοξενούνται στη στήλη «Άρθρα-Απόψεις» δημοσιεύονται αυτούσια και απηχούν τις απόψεις των συγγραφέων και όχι απαραίτητα του Thesstoday.gr.

 

Μπορεί να σας ενδιαφέρει

Για να ξέρετε: Την 1η Μαΐου 2018 θα ενημερώσουμε την Πολιτική απορρήτου και τους Όρους χρήσης, ώστε να είναι πιο σαφείς και να καλύπτουν τη νέα νομοθεσία περί προστασίας του απορρήτου στην Ευρώπη. Επιλέξτε Αποδοχή για να μας ενημερώσετε ότι συμφωνείτε με τις αλλαγές. Μάθετε περισσότερα.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο